Castaways

CASTAWAYS
Help Support Independent Film!
Make A Tax Deductible Donation

About Film

Before World War II, Lapy was a town of about 4000 residents, among them some 630 Jews. In the summer of 1943 the Nazis began the last transportations of Jews from the Bialystok region to the Treblinka death camp. The town of Lapy was one of several train stations on the way to Treblinka. Cattle trains with transports of Jews would slow down significantly in Lapy or even stop for a few minutes while the tracks were being adjusted. This is how the idea of trying to save small children by throwing them off the train was born.

The last eyewitnesses to this story live in Lapy to this day and they remember the horrific times. Reportedly, several dozen Jewish children were thrown off the wagons through small windowsnin attempts to save them from death in the gas chambers of Treblinka. The witnesses all mention only one child survivor sheltered and brought up by a Polish Catholic family. She lives in Lapy till this day but does not wish to reveal her identity.

Available on DVD and Blu-ray in English and Polish versions and in all the regions

Credits

Directed by
Sławomir Grünberg i Tomasz Wiśniewski

Screenplay by
Tomasz Wiśniewski

Edited by
Katka Reszke

Cinematography by
Tomasz Wiśniewski

Music by
Beate Schützmann-Krebs

Drawings by
Stanisław Zywolewski

Assistant Editor
Tomasz Wiśniewski

On-line Editing by
Arek Arciszewski, Nextmedia

Produced by
Sławomir Grünberg, LOGTV, Ltd

This project is made possible in part with public funds from the New York State Council on the Arts' Electronic Media and Film Finishing Funds grant program, administered by The ARTS Council of the Southern Finger Lakes.

Screenings and Awards

AWARDS

• Jury Award named "Ewa Pieta Award" for the Best Documentary at 20th Ann Arbor Polish Film Festival, Ann Arbor, USA goes to Castaways, November, 2013

• Castaways - received the Grand Prix "Zahav (Gold) Award" of the 2013 Robinson International Short Film Competition, Pittsburgh, May 2013

• Certification mark "wertvoll" ("valuable") by Deutsche Film- und Medienbewertung for outstanding quality, May 14, 2014

SCREENINGS

• Not Only Schindler
Project organized by the Historical Museum of the City of Krakow and New Prospects Foundation.
The Historical Museum Branch Schindler’s Factory, Krakow
Special Screening, December 19, 2013

• Tranzyt - International Documentary Film Festival, Poznan, Poland December 11, 2013

• LAPA - Film Festival, Lapy, Poland
The Best Documentary
December 8, 2013

• Hannukah Festival at the White Stork Synagogue in Wroclaw, Poland December 3, 2013

• Jury Award named "Ewa Pieta Award" for the Best Documentary at 20th Ann Arbor Polish Film Festival, Ann Arbor, USA
November 10, 2013

• DC Shorts Film Festival
Washington D.C., September 20, 2013

• Jewish Culture Festival in Krakow presented by Jewish Community Center in Krakow
Krakow, July 3, 2013

• Bialystok Summer Cinema
Bialystok, June 21, 2013
(preceding a feature film "Aftermath" by Wladyslaw Pasikowski, which deals with the Jedwabne pogrom )

• Krakow Film Festival
Krakow, May 29 and May 31, 2013

• Robinson International Short Film Competition presented by The Pittsburgh Jewish Film Forum
"The Grand Prix "Zahav (Gold) Award" of the 2013 Robinson International Short Film Competition, Pittsburgh, May 8, 2013

• World's Premiere:
New York Jewish Film Festival, January 2013
Presented by The Jewish Museum and The Film Society of Lincoln Center

Reviews and Reactions

REVIEWS

Stuart Liebman, Professor Emeritus, Department of Media Studies, Queens College, and Ph.D. Programs in Art History and Theatre, CUNY Graduate Center

I was struck by its carefully gauged mix of blunt closeups and beautifully filmed nature shots. The basic humanity of these serious and moving elderly Poles who witnessed first hand the tragedies of the Jews came through very clearly in their brief, laconically told stories. If you will pardon what may seem a somewhat overreaching comparison: their accounts reminded me of the stories in Nalkowska's Medallions.

Revieved by Paul Kaplan, Lake Villa Dist. Lib., IL
Library Journal

A railroad junction in the small town of Łapy, Poland, became the scene of an incredible story during World War II. Jews loaded onto trains destined for the Nazi death camp Treblinka hoping to save the children tossed the youngsters through the train openings. The children were often bound in heavy rags and tied by a belt to prevent injury. Sometimes a parent would be able to sneak through as well. Most of these escapees were later rounded up by the military police and killed. Present-day location footage is coupled with artistic renderings of what transpired. The Polish observers recount in detail the scene and bring a seldom-heard story to public view.

VERDICT: Using the testimony of aged witnesses to the Holocaust, small gems such as this film continue to be produced. Both teens and adults will come away from viewing this program with deeper insights into the Holocaust.

Review by Michael Fein, Coordinator of Library Services, Central Virginia Community College, Lynchburg, VA
Library Services

This short documentary concerns the small town of Lapy in Poland, which is located on the rail line that during World War II went from Bialystok to the Treblinka death camp. Trains that went through Lapy had to slow down and a number of Jewish parents out of desperation tossed their children out of the train hoping that someone would rescue them. The film consists of witnesses to these events describing what they saw, felt, and did. They all remember the children and one describes being forced to bury the children after the Germans had executed them. There are also a number of pen and ink drawings which portray the incidents described. Remarkably, one child was actually taken in by a Polish family and survives to this day, but wishes to remain anonymous. Though this is only slightly more than a quarter-hour, it may be the most disturbing quarter-hour you see on film for a while. Technically the film is very well done with only some spelling errors in the subtitles. Sound is a very clear Polish LPCM.

Recommended for high school and adult audiences.

WorldCat

A deeply moving short documentary about the desperate acts of condemned parents to save their children. Łapy was one of several stations in occupied Poland on the way to the Nazi death campo of Treblinka. Trains transporting Jews would slow down there and sometimes briefly stop while the tracks were being adjusted. Some parents tried to save smal lchildren by throwing them off the train; the last eyewitnesses to this story remember these times.

Generations of the Shoah International Newsletter
June, 2013

Congratulations to the creators of Castaways (Wyrzutki), a short film documentary directed by Sławomir Grünberg and Tomasz Wiśniewski, about the desperate acts of condemned parents to save their children. The film received the Grand Prix – "Zahav (Gold) Award" of the 2013 Robinson International Short Film Competition.

Regina Weinreich
Huffpost

A 17-minute short, Castaways, by Slawomir Grunberg and Tomasz Wisnieski, preceded the documentary about Art Spiegelman. In the Polish town of Lapy, elders still remember the trains carry doomed Jews to Treblinka slowing down and stopping there, to adjust tracks, how desperate parents threw their children out through windows, hoping the Poles would keep them alive. A valuable contribution to the history, Castaways is a poignant reminder of how incurably the Holocaust remains an open wound.

Where the Women Are(At the 22nd Annual NY Jewish Film Festival) by Amy Stone;The Lilith Blog (Independent, Jewish & Frankly Feminist) Feb 14, 2013

Perhaps the most haunting woman is the woman absent from the Polish/U.S. documentary "Castaways". Making its world premiere at the festival, it's a heartbreaking gem of a 17-minute film by two male directors, Slawomir Grünberg and Tomasz Wisniewski (Grünberg has lived in the U.S. since '81) and their female editor, Katka Reszke. Grünberg interviewed locals in the Polish town of Lapy, en route to Treblinka. Now in their 80s and 90s, under Nazi occupation they witnessed tiny children dropped to the tracks from death camp transports by loving parents hoping to save them. Only one was not murdered, a pretty little girl rescued by a Catholic family. She refused to be interviewed. Not even her name was revealed. (Back story recorded on Reszke's website). Even though the whole town knows her history, she is in such denial that she even denies that all the town knows. An aging woman who will not even tell her story to her children, this unnamed woman's hidden past cries out for a life beyond the documentary.

The Haunted Little Town of Lapy
World Premiere of “Castaways” by Katka Reszke
Katka Reszke is a writer, filmmaker, photographer working in the U.S. and Poland. She is the author of “Return of the Jew: Identity Narratives of the Third Post-Holocaust Generation of Jews in Poland” (coming in January 2013 from Boston: Academic Studies Press)

On a warm late summer night, filmmaker Slawomir Grünberg arrived in Lapy (in Polish: Łapy; pronounced: wahpeh). A wireless microphone attached to his shirt, Grünberg approached the building leaving his camera behind in the car with his friend, the driver. All of this in the hope of convincing the single 'invisible protagonist' of the film to break her silence.

The documentary “Castaways” premieres January 21st at the New York Jewish Film Festival. Slawomir Grünberg who is an Emmy Award winning Polish Jewish Director/Producer based in New York co-directed the film with Tomasz Wisniewski, a Polish researcher and documentarian who devotes most of his time to studying Jewish heritage in northeastern Poland. When Grünberg learned about the footage acquired by Wisniewski, we decided to team up and try to create a film which would do justice to this disturbing story.

READ MORE

Slawomir Grünberg and myself have been working together for over five years. During this time, I edited six other Holocaust-related documentary films. But after several hours of reviewing the footage of "Castaways" I found myself crying and cursing and literally unable to even begin to put this story together. It took a few days before I was able to put myself back together. And as speechless as the story had me at that point, I began editing precisely the 'speechless', silent sequence of the film.

The story is set in Lapy, where eight local witnesses in their late 80s and early 90s recall the memories of the Nazi occupation. The majority of them were teenagers at the time and most of the memories are their own while some have been passed on to them by the parents. The story of “Castaways” is just a chapter in the dreadful period of the Nazi occupation of Lapy. But it is one which is likely to strike many as the most heartbreaking one of all.

Before World War II, Lapy was a town of about 4000 residents, among them some 630 Jews. In the summer of 1943 the Nazis began the last transportations of Jews from the Bialystok region to the Treblinka death camp. When passing through the town of Lapy, the trains would slow down significantly. Reportedly, several dozen children were thrown from the wagons through small windows.

The witnesses report that by the time the last transports to Treblinka began, the Lapy gendarmerie had already been warned about the attempts to cast children off the trains in that area and - tragically - almost every train was followed by a special patrol. Consequently, the Nazis were able to pick up and murder almost every Jewish child lying by the tracks. Only a true miracle would allow for a child to make it out alive.

Grünberg rang the door of the apartment where he was told he would find her – the only known survivor. Thrown from the train as a small old child and picked up by a local family, the girl whose given name was not made known to us grew up in Lapy and lives there till this day. After a few rings, an aggravated male voice yelled through the door, “Who's there?”. “I was wondering if I could speak with Mrs. X...”, Grünberg replied politely. He was able to find out what the woman's married last name was. “Go away! Mrs. X is not available to talk”, the voice replied decisively.

History has it that most of the Jews of Lapy had actually escaped before the Nazis came into town. The majority sought shelter in the forests and in nearby towns and villages, while some stayed behind and were juggled between the local rescuers and collaborators. There are testimonies which mention the very complex history of anti-Jewish sentiment and activity during the war, as well as those which talk about a small network of local Poles risking their lives sheltering and helping Jews in the town of Lapy and the surrounding villages. When asked about the rescue activity in Nazi-occupied Lapy, the eight living witnesses would reply, “Sure, there were some people who took Jews in, but most people were to scared to do this”.

In the course of further research (beyond our documentary's narrative) we were able to come across some information about a priest in Nazi-occupied Lapy who was uniquely sympathetic to the Jews and not only provided shelter to several people with the help of a small network of his parishioners but also used his public sermons to appeal to his faithful asking them not to reveal the hiding places of Jews in the area - an approach which was extraordinary and rather uncommon among Polish clergy during World War II.

Father Henryk Baginski survived the war and served as a priest in Lapy until his death in 1956. The local parish today is in fact named after him. And yet, when you read Father Baginski's biography published on the local church's website you will find no mention of his rescue activity during the war. The word "Jew" is absent from the parish website just as it is absent from all of today's Lapy.

Grünberg's friend became nervous and and cried, “Sławek, let's go before they call the cops”. But Sławek Grünberg was persistent and decided to dial the phone number he had for Mrs. X to see if he would be able to persuade her to talk over the phone. Curiously, the number turned out to be Mrs. X's daughter-in-law's number. “I came from far away and was really hoping to be able to talk to Mrs. X. Do you think it would be possible?”, Grünberg pleaded. “Listen, I know exactly why you're here...” - the daughter-in-law lowered her voice, “But trust me, there is no way she will talk to you. Let me put it this way: most of the people in this town know about all of this, and her children also know from third party, but she would never talk about this herself, not even to her own children.”

Just as we will never be able to learn how many Jewish children lost their lives along the railroad tracks in Lapy, we may never be able to find out how many may have been rescued. The single survivor we do know of appears to be kept a secret and perhaps there were others whose secret is even better kept... In fact, when visiting the town of Lapy today, you may get the impression that the entire history of Jewish existence in the area is being kept a secret.

Just outside of town near the railroad tracks you will come across a large rock monument which commemorates "The heroic Polish children". Even the locals find themselves bewildered by the plaque. The children who lost their lives over there may have been Polish citizens, their families may have even identified with Polish culture, but being on those trains, jumping from those trains and dying at the hands of the gendarmes was all part of those children's Jewish fate.

70 years have passed since Mrs. X was taken in by a Polish family in Lapy. Grünberg understood that if she never found it in herself to mention this to her own children, then he wasn't going to succeed in breaking her silence.

In “Castaways” the fragile memories of the living witnesses are featured alongside a sense of a vast silence – that of the “secret survivor”, and that of the world gone wrong.

The World Premiere of “Castaways” directed by Slawomir Grünberg and Tomasz Wisniewski will take place on January 21 at 6PM (with an additional screening on Jan 22 at 4PM) as part of the #NYJFF New York Jewish Film Festival at the Walter Reade Theater of Lincoln Center.

The 22nd annual New York Jewish Film Festival begins on January 9 and runs through Thursday, January 24, with screenings at the Film Society of Lincoln Center. The Festival is co-presented by @TheJewishMuseum and the Film Society of Lincoln Center.

New York Jewish Film Festival 2013

A deeply moving short documentary about the desperate acts of condemned parents to save their children. Lapy was one of several stations in occupied Poland on the way to the Nazi death camp of Treblinka. Trains transporting Jews would slow down there and sometimes briefly stop while the tracks were being adjusted. Some parents managed to save small children by throwing them off the train; the last eyewitnesses to this story remember these times. Co-director Slawomir Grunberg's film The Peretzniks was presented in the 2010 NYJFF.

REACTIONS

Łapy says no to commemorating the Łosica family

Reviews and Reactions - in Polish

Ostatnia stacja żydowskich dzieci - Beata Dzon, 10/06/13
Focus Historia

Miejscowość Łapy leży na trasie kolejowej z Białegostoku do Treblinki. W 1943 r. stała się ostatnia stacja dla kilkudziesięciu żydowskich dzieci… wyrzuconych z wagonów

Na Wygwizdowie w Łapach przy torach kolejowych stoi kamienny obelisk, przedstawiający pęknięte serce na rozchodzących się torach. Do 2001 r. był tam tylko skromny betonowy pomniczek. Tamtejsi harcerze postawili go w 1968 r. w miejscu mogiłki, w której w 1943 r. pochowano dwoje, może troje dzieci. Dedykowali go "Bohaterskim Dzieciom Polskim".


READ MORE

Prawda jest bardziej skomplikowana. W istocie w tym miejscu spoczywają żydowskie dzieci, które zginęły przy łapskich torach. Były wyrzucane przez bliskich z transportów do obozu zagłady w Treblince – w nadziei na uratowanie im życia. Większość maluchów zginęła z rąk żandarmów, tylko pojedyncze ocalały. Ale kto odważyłby się w Polsce A.D. 1968 na upamiętnienie Żyda, choćby dziecka?

Żydom wręczano wówczas dokument podróży w jedną stronę... Dziś wstrząsającą historię dzieci "wyrzutków" prezentuje film dokumentalny "Castaways" (Wyrzutki) z 2013 r. Tematem zajął się Tomasz Wiśniewski z Białegostoku, kulturoznawca i filmowiec. Do pracy nad dokumentem włączyli się polsko-amerykańscy filmowcy dokumentaliści: Sławomir Grunberg i Katka Reszke. W zrekonstruowaniu tego, co się kiedyś działo, pomogły zeznania mieszkańców Łap, złożone kilkadziesiąt lat temu przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich, oraz wspomnienia jeszcze żyjących świadków.

Niemieckie porządki

Przed wojną mieszkało w Łapach około 7300 osób, w tym 630 Żydów. Według szacunków zginęło ich około 550, z czego w komorach gazowych Treblinki – 450. Po wojnie odnalazło się zaledwie 15. W tym – jak nieoficjalnie wiadomo – kilkoro "wyrzutków", które przeżyły hitlerowską okupację.

W 1941 r. z Łap wycofali się okupanci radzieccy (zapamiętani z czystek na inteligencji, wywózek do Katynia i na Sybir), a ich miejsce zajęli niemieccy. Nie brakowało konfidentów, panował głód, już 16-latków (a potem nawet 14-latków) kierowano do wyniszczającej przymusowej pracy. Zastraszeni mieszkańcy bali się o życie. Polskiego burmistrza zastąpił komisarz Paul von Wantoch. Urzędował przy pl. Adolfa Hitlera. Żandarmerią dowodził prawdopodobnie Abteilungsführer Ludwik Kroeninger. Pomagała mu grupa funkcjonariuszy, m.in. Windrich, Anders, Preuss, Nazt, Schenfeld i Kairiss. Windrich lubił bić aresztowanych za nic – pięścią, polanem…

Bez mrugnięcia okiem ich rozstrzeliwał. Wystarczył mu guzik wojskowy przy ubraniu pewnego mężczyzny, by uznać go za powiązanego z partyzantami i zabić. Z kolei Preuss i Kairiss z oddaniem likwidowali Żydów. "Resztę żandarmów stanowili Ukraińcy z armii Własowa. Tych nazwisk nie pamiętam poza trzema: Jurcew, Hutorow, Szepiel" – zeznał harcmistrz Stefan Kamiński w lutym 1968 r. przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Białymstoku (pracował podczas okupacji jako goniec w magistracie łapskim, skąd Niemcy przenieśli go do pomocy na żandarmerię).

Już w lipcu 1941 r. Niemcy zapędzili kilkudziesięciu Żydów na Nowy Rynek pod pomnik Lenina. Oskarżając ich o "sympatyzowanie z sowieckim ustrojem", zmusili do rozebrania monumentu. A potem kazali, by z komunistycznymi pieśniami na ustach zaciągnęli Lenina do Narwi.

Naziści wkrótce przystąpili do eksterminacji. Przebiegała metodycznie: w październiku 1942 r. von Wantoch zażądał kilkudziesięciu furmanek, by przesiedlić Żydów z dzielnicy przy ul. Piwnej do getta w Białymstoku. 2 listopada wyrzucono ich przemocą z mieszkań, spędzono na miejsce zbiórki. Potem rozgrabiono wartościowe przedmioty i to, co pozostało z ich mienia. Domy zaplombowano, zabito deskami.

Desperackie próby

W styczniu 1943 r. Niemcy zaczęli kolejowe wywózki Żydów z Białegostoku do obozu zagłady w Treblince. Według zeznań Bronisławy Tkaczuk z Łap początkowo transportowano ich wagonami osobowymi, później zadrutowanymi towarowymi. "Pewnego dnia latem 1943 r. pojechałem rowerem na patrol z Niemcem Seitzem. Koło toru kolejowego w miejscowości Łapy-Osse zauważyłem w krzakach leżącego mężczyznę: Żyda, który miał uszkodzoną nogę i jęczał – wspominał Stefan Kamiński.

– Ponieważ w tym momencie Niemiec był ode mnie oddalony około 30 metrów, powiedziałem temu mężczyźnie, aby nie jęczał, ponieważ w pobliżu jest Niemiec. Kiedy jednak Niemiec ten, mimo mojego zapewnienia, że nikogo nie ma, zbliżył się do krzaka, w którym Żyd ukrywał się, ten jęknął i wtedy Seitz zauważył Żyda, i zastrzelił go na moich oczach z pistoletu".

Polak, chociaż wprowadził Niemca w błąd, przeżył. Ale los schwytanych uciekinierów z transportu zawsze był przesądzony. Mimo to na trasie Białystok – Łapy – Małkinia, która prowadziła do Treblinki, było kilka miejsc, w których Żydzi próbowali ratować się ucieczką. Koło mostu w Uhowie i w okolicy Zięciuk (obecnie wiadukt w Łapach) pociąg zwykle zwalniał.

Tu najwięcej osób wyskakiwało z transportów i tu najczęściej wyrzucano dzieci. Poowijane w poduszki i pierzyny, upakowane w jesionki – wypychano w rozpaczy przez niewielkie okna i przez podłogi bydlęcych wagonów. Rodzice dołączali do "wyrzutków" listy z prośbami i kosztownościami, stanowiącymi opłatę za ratunek. Tak było również na Wygwizdowie, koło osiedla przedwojennych domków kolejowych. "Tam pociągi zwalniały, dawały znać gwizdami o zmianie semaforów, żeby się minąć" – wyjaśnia Marian Jurkin, harcerz, emerytowany nauczyciel historii, członek zarządu Łapskiego Towarzystwa Regionalnego. Tory biegły wysokim nasypem, potem wykopem obrośniętym krzakami. "Rodzice świadomi tego, co czeka ich za kilkanaście godzin, wyrzucali dzieci opakowane w poduszki i w co się dało. To było straszne. Tak się ci ludzie ratowali. Ci, co w kolonii Wygwizdowo mieszkali, pamiętają te dzieci, jak ginęły, roztrzaskiwały się przy upadku... Najczęściej ochrona tych transportów je dobijała" – mówi Jurkin.

"Kruki" i "sześcionoga"

Niemiecka policja kolejowa (Bahnschutzpolizei) nosiła czarne mundury, dlatego policjantów nazywano "krukami". Ta najliczniejsza niemiecka jednostka w Łapach (60–70 ludzi) wspierała żandarmerię w patrolowaniu terenów kolejowych. Odkąd funkcjonariusze dowiedzieli się o wyrzucaniu dzieci z pociągów, niemal każdemu składowi towarzyszył patrol albo drezyna. "Wyrzutki" były niemal bez wyjątku mordowane na miejscu. Szczególnie bezwzględny był tzw. sześcionoga – żandarm z nieodłącznym psem. "Nie ma pewności, który to, ale większość świadków wskazywała na Kairissa. Często fotografował się ze swoim psem" – mówi Piotr Sobieszczak, wiceprezes Łapskiego Towarzystwa Regionalnego, autor "Monografii Łap do 1989 roku".

Ojciec Mariana Jurkina – Jan, który jako 17-latek pracował w warsztatach kolejowych – widział, jak z wagonu ktoś wypchnął czule opatuloną dziewczynkę. "To było śliczne żydowskie dziecko, żandarmi je zabrali. Przez kilka dni, tygodni może, Niemcy wozili dziewczynkę z miejsca na miejsce bryczką, nad Narew, na bindugę, gdzie często mordowali Żydów. Mieli ją zabić. Ale nikt nie miał sumienia tego zrobić" – opowiada Jurkin. W końcu jednak znalazł się taki bez sumienia. Zastrzelił ją śpiącą. To był właśnie "sześcionoga".

Strach Polaków

Mieszkańcy Łap widzieli wiele rozdzierających scen. Lecz byli tak przerażeni, że odwracali wzrok albo modlili się, by samemu przeżyć.

Eugenia Mackiewicz mieszkała w domach kolejowych w Łapach-Osse. W 1943 r. miała 16 lat. Codziennie chodziła 4 km wzdłuż torów do pracy w warsztatach, nie było innej drogi. Mijały ją transporty pełne Żydów. Widziała, jak skakali z pociągów, jak wyrzucali przerwane na połowę dolary, w nadziei, że może tym przekonają Polaków do pomocy, i jak kiedyś wrócą, odnajdą dobroczyńcę i uzupełnią zapłatę drugą połówką banknotu... "O Jezu! Jak bardzo było żal tych ludzi... Pociąg z Żydami wyjeżdżał z Białegostoku około godziny drugiej. Po jakimś czasie za pociągiem jechali żandarmi i dobijali jeszcze żywych ludzi. To było straszne – wspominała sytuację, gdy kiedyś po drodze do pracy zobaczyła hitlerowców w akcji.

– Zatrzymano przy mnie samochód, niedaleko leżało dwóch rannych. Ze strachu nawet uklękłam przy nogach pewnego żandarma. Wtedy też na moich oczach zastrzelono rannego Żyda. Byłam tak słaba, że praktycznie doczołgałam się do domu. Ze strachu aż osiwiałam". Mordowanych dorosłych i dzieci widział Mieczysław Łapiński, w 1943 r. miał 29 lat. Pamiętał, jak żandarm Preuss zatrzymał uciekającą Żydówkę. Polak był wtedy w pobliżu, Niemiec postanowił się nim posłużyć. "Łamaną polszczyzną kazał mi wpierw ją zrewidować, a następnie sam strzelił do niej w skroń, powodując śmierć na miejscu – opowiadał Łapiński realizatorom filmu "Castaways". – Raz wyrzucono 4-letniego chłopca.

Następnie wyskoczył ojciec z synem. Żandarm zauważył ich i powystrzelał nieopodal obecnego wiaduktu". Zofii Łapińskiej (prababci wspomnianego Piotra Sobieszczaka) utkwił w pamięci jeden transport, który widziała z innymi mieszkańcami Łap: "Na każdym wagonie i między wagonami stali Niemcy i pilnowali, aby nikt nie uciekł. Widać było tylko pościskane obok siebie głowy, które wyglądały przez niewielkie okienka. Nagle jeden z Żydów wyskoczył z tego pociągu i zaczął biec w naszym kierunku. Niemiec go szybko zauważył i zaczął strzelać. Mężczyzna upadł i cały zalał się krwią. Krzyczał do nas rozpaczliwie: "Polacy pomóżcie, Polacy pomóżcie!".

A my ze strachu odwróciliśmy wzrok i szybkim krokiem poszliśmy dalej. Bardzo się wtedy baliśmy, że i nas zastrzelą". Inny Łapiński, Stanisław (wielu mieszkańców Łap nosi to nazwisko, choć nie są spokrewnieni), zeznał 6 lutego 1968 r. przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Białymstoku, że kiedy został zaangażowany na posterunku żandarmerii jako woźnica, był świadkiem wielu zbrodni, popełnianych przez żandarmów. Widział na przykład, jak pewnego dnia latem 1943 r. rozstrzelali grupę około 30 Żydów nad Narwią i tam pochowali ich ciała. Wie też, że hitlerowcy zabijali uciekinierów z transportów do Treblinki. "Ilość zabitych w ten sposób – zeznał – określam na około sto osób".

To był człowiek, a nie Żyd

Łapy mają swoją Sprawiedliwą wśród Narodów Świata: Marię-Bertę Kuzin. Pielęgniarka, oddziałowa w łapskim szpitalu, leczyła i ukrywała zarówno uciekających, ukrywających się Żydów, jak i partyzantów. Była ukochaną Juliana Charina, oddanego pacjentom żydowskiego lekarza, którego naziści zamordowali 19 marca 1943 r. Pomagała m.in. jego bratu Wolfowi. Ostatecznie trafił on jednak do transportu do Treblinki i zginął na torach, podczas nieudanej próby ucieczki… Udało się za to pomóc siostrze. Dziewczynkę ochrzczono, przyjęła imię Jadwiga, ocalała ukrywana przez ludzi.

Kuzin otrzymała tytuł Sprawiedliwej już w 1966 r., 5 lat po powstaniu Yad Vashem. Sobieszczak przypomina, że byli i inni mieszkańcy, którzy nosili Żydom jedzenie i udzielali im schronienia. Miejscowy proboszcz ks. Henryk Bagiński nie bał się z ambony nawoływać do udzielania pomocy żydowskim braciom, przechowywał Żydów, a przede wszystkim wystawiał im świadectwa chrztu. W pomoc angażował się również ks. Rakowski, a w sąsiednim Topczewie ks. Zalewski. Ale Kościół katolicki nie chce o tym pamiętać. W parafii św. Piotra i Pawła pomija się w biografii ks. Bagińskiego część dotyczącą ratowania Żydów. Jego imię nosi za to parafialne Stowarzyszenie Sportowo-Edukacyjne "Petrus" (czy tylko za zasługi na rzecz rozwoju swojej parafii, nie jest jasne) oraz ulica w Łapach.

Pamięta się innego Polaka – kolejarza, który przechowywał Żydów, ale "jak ich ogołocił, to szedł do żandarmerii, wydawał ich". Mówi się, że zabił jakichś Żydów za swoją stodołą, że jest tam jeszcze grób na podwórku. Świadek, który chce pozostać anonimowy (po 70 latach od tych wydarzeń!), twierdzi, że ów kolejarz wzbogacił się o futra i kosztowności wydanych i zamordowanych Żydów, ale nie nacieszył się bogactwem: "Jego żonka zwariowała, jak się dowiedzieli, że po zmianie pieniędzy za 100 zł po 3 zł dostawali" [chodzi o denominację złotego w 1950 r. w proporcji 100:3 dla płac i cen oraz 100:1 dla gotówki – przyp. aut.]. Zachowała się też historia dziecka wyrzuconego z wagonu, które znalazło schronienie pod niemieckim dachem. Żandarm chciał je zlikwidować, lecz zainterweniowała jego żona. Wbrew wszystkiemu zaopiekowała się maleństwem. Był to wyjątek, większość dzieci mordowano od razu.

"Ta kobieta to była Niemka. A dla niej to był człowiek, a nie Żyd. Niewinne dziecko. Kiedy któregoś dnia wyszła tylko do sklepu, zamordowano to dziecko. Ktoś przyszedł i to zrobił. Wyjechała po tym" – opowiada o Niemce starsza kobieta, córka jednego z przedwojennych pracowników kolei. Według niej, łapianie nie lubili Żydów, bo ci mawiali: "wasze ulice, nasze kamienice". "Moi rodzice nie kupowali u Żydów, tylko w polskich sklepach. Ale mamusia Żydowi dawała w czasie okupacji chleb darmo, to był krawiec. Odwdzięczał się. Uszył mi piękną spódnicę, taką na rower, jeszcze podobnych nie znano u nas. Dała bochen dla szewca. A szewc wziął miarę, chciał mi zrobić pantofelki skórzane. Za tydzień miałam przyjść, nie dokończył, wywieźli go" – wspomina.

Ilu bezimiennych

Popularyzatorka historii Łap Danuta Skibko mówiła Radiu Białystok, że jej ojciec (który pracował podczas wojny jako maszynista i jeździł transportami do Treblinki) był świadkiem dantejskich scen. Z pracy wracał roztrzęsiony. Widział wyrzucane dzieci, widział żandarmów i własowców strzelających w te zawiniątka. Dziś nie wiadomo, ile mogił znajduje się wzdłuż torów w okolicy Łap – dziesiątki, może setki. Ile spoczywa tu "wyrzutków", ilu dorosłych…

"W latach 50. chodziliśmy z chłopakami nad staw i tam ta mogiłka była, z krzyżykiem. W 1968 r. ZHP ogłosił IV Alert poświęcony dzieciom. Stąd pomysł komendanta Jerzego Wrzoska, by je upamiętnić w tym miejscu. Te żydowskie to przecież polskie dzieci tak samo, jak te wywiezione na Sybir" – mówi z przekonaniem Marian Jurkin.

W 2001 r. dzięki wsparciu m.in. komendanta Straży Pożarnej Adama Protasiewicza, druha Bolesława Paczkowskiego, Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego i wielu innych – którzy "ciężką robotę wykonali, nie biorąc grosza, a dając wiele od siebie", jak podkreśla Jurkin – na miejscu dawnego pomniczka z tabliczką ZHP stanął imponujący obelisk. Jurkin, pilotujący jego budowę, miewał nieprzyjemności. Słyszał, że "chce się Żydom wysługiwać, że może im jeszcze bożnicę postawi". Podkreśla jednak, że takie głosy to wyjątki. Pomogło mu też wsparcie ówczesnego proboszcza Piotra Faltyna: "Rób i do przodu!". Nowy pomnik "Bohaterskim Dzieciom Polskim" został odsłonięty 1 czerwca 2001 r. W podobnym czasie odbywały się uroczystości 70. rocznicy zbrodni w nieodległym Jedwabnem. Jurkin podkreśla, że nikt pomnika nigdy nie uszkodził, tylko kilka iglaków "przydało się" amatorom-ogrodnikom. Choć na obelisku nie ma tabliczki w języku hebrajskim i nie ma słowa o dzieciach żydowskich (ale planowane jest umieszczenie odpowiedniej tabliczki), modlili się tu kiedyś Żydzi z Los Angeles. Ktoś zostawia kamyki, ktoś pali świeczki...

Coś żydowskiego ze krwi

W Łapach wciąż żyje osoba, która jest uratowanym "wyrzutkiem". Ponad 70 lat temu zaopiekowała się nią jedna z miejscowych rodzin. Nie chce o tym rozmawiać. Jej wolę uszanowali też autorzy filmu "Castaways", którzy usłyszeli od synowej owej pani: "Większość ludzi w miasteczku wie o tym wszystkim.

Również jej dzieci znają historię z trzecich ust, ale ona sama nigdy o tym nie opowie. Nawet własnym dzieciom". Jej historię znają starzy mieszkańcy. I również zostawiają ją dla siebie. "Jest pani między nami: grzeczna, inteligentna, dobrze wychowana. Jedni wiedzą, że jest Żydówką, inni nie wiedzą, i niech tak zostanie" – mówią. Podkreślają tylko, że to niezwykłej piękności kobieta.

Tak jak nie wiadomo, ile "wyrzutków" zginęło przy torach w okolicach Łap, nie wiadomo też, ile dzieci zostało uratowanych. Jeśli ta jedna ocalona nie chce się dzielić swoją historią, ile jest innych, którzy wybrali życie "w ukryciu"? Czy zrobili to dla dobra ratujących, czy tak było bezpieczniej, lżej?

Nie ma na terenie samego miasteczka wzmianki ani o wyrzucanych tam z pociągów dzieciach, ani o dorosłych wyskakujących z transportów. "Nie ma w Łapach nigdzie słowa »Żyd«" – zwraca uwagę Katka Reszke, badaczka i dokumentalistka, autorka książki "Return of the Jew". Z kolei pewna starsza mieszkanka Łap powtarza przekornie: "My wszyscy mamy we krwi coś żydowskiego. Bo Matka Boska była Żydówką, Pan Jezus był Żydem".

Autorka dziękuje twórcom filmu "Castaways" (Wyrzutki: www. logtv.com/castaways) – T. Wiśniewskiemu, S. Grunbergowi i K. Reszke – za inspiracje, udostępnienie materiałów iwsparcie. Za pomoc dziekuję tez P. Sobieszczakowi iM. Jurkinowi zŁap. Zeznania świadków pochodzą z archiwów IPN Białystok.

Wierzyli, że jak wyrzucą dzieci z pociągu, to choć one przeżyją. Wyrzutki. - Monika Żmijewska 22/06/2013
wyborcza.pl - Bialystok

Ten chłopiec miał jakieś 6 lat. Był starannie przygotowany do wyrzucenia - owinięty w męską jesionkę, jakieś szmaty. Wypadł na pobocze. Ale potem już słychać było tylko strzały... - wspomina jeden z mieszkańców Łap, pamiętający wstrząsające historie z czasów wojny, gdy z jadących przez miasteczko pociągów z Białegostoku do Treblinki Żydzi wyrzucali swoje dzieci. Dramatyczne wydarzenia sprzed 70 lat przypomina dokument "Wyrzutki" w reż. Tomasza Wiśniewskiego i Sławomira Grunberga.

Kilkunastominutowy film - choć zebrał już kilka nagród na międzynarodowych festiwalach - w Białymstoku wcześniej nie był pokazywany. Premierowy pokaz miał w piątkową noc (21.06) w operowym amfiteatrze, w ramach trwającego tam Kina Letniego. Ów nocny pokaz był szczególny w atmosferze - najpierw wyświetlono film o dramacie w Łapach, potem - "Pokłosie" Władysława Pasikowskiego, inspirowane zbrodnią w Jedwabnem.

READ MORE

"Wyrzutki" w kilkunastu minutach opowiadają o jednym z wątków deportacji Żydów w 1943 roku z okręgu białostockiego do obozu zagłady w Treblince. Droga transportu prowadziła przez miasteczko Łapy, kilkanaście kilometrów od Białegostoku. Zrozpaczeni rodzice wyrzucali swoje dzieci przez niewielkie okienka w wagonach, chcąc w ten sposób ocalić je przed śmiercią. Film to relacja naocznych świadków, pamiętających wciąż wstrząsające obrazy. Na dokumentalną narrację składają się też archiwalne zdjęcia i przejmujące rysunki Stanisława Żywolewskiego z Hajnówki, który w prostej, ale wymownej formie zilustrował opowieści mieszkańców o tamtych wydarzeniach (rysunki można cały czas oglądać w gmachu opery).

Wyrzucono kilkadziesiąt dzieci

Dziś blisko 90-letni świadkowie mówią do kamery, co udało się im zapamiętać. Każdy w głowie ma nieco inny obraz, głosy się przeplatają. Ktoś zapamiętał owinięte grubo dziecko wyrzucane przez szyber z pociągu na peron, ktoś inny: "najpierw wypadło dziecko, potem wyskoczył starszy syn i ojciec". Ktoś kojarzył dziewczynkę, ktoś inny chłopca. Niemal zawsze to obraz, który się zlewał z hukiem wystrzałów.

- Ci Żydzi liczyli, że to dziecko przeżyje.

- Czasami jak leżę, to widzę to jak teraz. Wtedy deszcz był przykry, dzieciaczek w tej jesionce... Płacz i strzały.

- Ten mały Żydek to był blondynek, łatwo byłoby go przechować. Ale ludzie bali się brać. Ci Niemcy zaraz strzelali.

- Od strony Łap nadjechał bryczką Niemiec. Miał ksywę "Sześcionogi", bo sam chodził na własnych nogach i zawsze ze sobą miał psa. Żydówka wyskoczyła, a on siedem razy do niej strzelił. Stale mi się to przypomina, młoda dziewucha była.

- Był w Łapach taki Dzierżko. Jak leżał na peronie ranny czy zabity Żyd, czy Żydówka, to on je zasypywał do dołu. Nie wiem, czy mu płacili, on to ze strachu chyba robił.

- Raz wyrzucili dziewczynkę to ludzie wzięli i wychowali...

Na końcu filmu pojawiają się napisy: "Przypuszczalnie kilkadziesiąt dzieci wyrzuconych zostało w ten sposób z pociągów. Jedna dziewczynka ocalała, mieszka do dziś w Łapach i nadal nie decyduje się na ujawnienie swej żydowskiej tożsamości".

Zbierałem te okruchy

- Temat tej historii jest bardzo bolesny i przejmujący. Usłyszałem ją kiedyś, postanowiłem zebrać okruch do okrucha, nakręcić film. Cały czas myślę: jaka to musiała być determinacja - kobieta wyrzuca dziecko w nadziei, że choć ono się uratuje - mówił po pokazie dokumentu jego współtwórca - Tomasz Wiśniewski, filmowiec, dziennikarz, twórca stowarzyszenia Szukamy Polski. - Zbierałem więc te okruchy, jeździłem do Łap, wracałem, jeździłem, wracałem. 15 minut zapisu zabrało dwa lata takiego jeżdżenia i składania puzzle'a. Świadkowie tamtych wydarzeń mają dziś po ok. 90 lat, to był ostatni moment na rozmowę. Wydobyć z nich parę zdań było trudne. Ale ja jeździłem tam wiele razy, cierpliwie słuchałem. Kiedy już udawało mi się wzbudzić zaufanie u jakiejś osoby, szedłem dalej.

Wiśniewski chodził po torach w Łapach, pukał do przedwojennych domów, gdzie mieszkali kolejarze (jak mówi - warto pojechać do Łap i przejść się tamtędy, by zobaczyć wspaniałą międzywojenną architekturę dworkową).

- Zdarzały się takie sytuacje, że ktoś już coś zaczynał mówić, pierwsze zdanie, a tu z boku wychodzi sąsiad i mówi: "nie mów, bo jeszcze to zostanie wykorzystane przeciw tobie". A to przecież nie było moim celem. Oczywiście łatwo byłoby tę historię zmanipulować. Gdyby ktoś chciał, to mógłby to nakręcić w taki właśnie sposób. Ale chodziło wyłącznie o to, by tę historię opowiedzieć. Nie osądzać. Bo czy wiemy, co my byśmy zrobili w takiej sytuacji? Czy podjęlibyśmy decyzję o wyrzuceniu dziecka, licząc, że się uratuje? Czy zabralibyśmy takie dziecko z peronu? - mówił Wiśniewski. - To nie jest film historyczny. To nawet nie jest film o Żydach. To film o wielkiej determinacji, o dylemacie, przed którym człowiek staje w ekstremalnej sytuacji. Bo znalazły się w niej i te matki, które się zdecydowały, i mieszkańcy, którzy tak naprawdę byli bezsilni. Ci świadkowie - w tamtych czasach w sumie dzieci albo bardzo młodzi ludzi - opowiadali mi o tym horrorze, który wtedy w Łapach się dział. Miasteczko było strategiczną stacją kolejową, a do pilnowania jej delegowani byli okrutni żandarmi. Mieszkańcy żyli z dylematem - czy mogli podnieść to dziecko z peronu i je uratować? A gdy to się czasem zdarzało, to często kończyło się to katastrofą - ktoś dziecko brał, ale przyjeżdżała żandarmeria i rozstrzeliwała. Wiadomo o jednym przypadku ocalenia, ta pani do dziś mieszka w Łapach, udało mi się z nią porozmawiać, nie zdecydowała się jednak na ujawnienie.

Oni byli białostoczanami

Wiśniewski odniósł się też do wątku antysemityzmu i kwestii edukacji.

- Spotkałem kiedyś rabina z Izraela, który mówi mi tak: "Fajnie - wy w Polsce organizujecie stowarzyszenia, projekty promujące wielokulturowość, przypominające tradycję Żydów i tak dalej. Ale powiedz mi, skąd się wziął u was ten antysemityzm"? No i jak odpowiedzieć na to pytanie, które od razu jest wyrokiem? Myślałem długo i w końcu tak mu odpowiedziałem: Skoro my wszyscy jesteśmy takimi antysemitami, to jak to się stało, że od XVI wieku do końca XIX wieku na obszarze Polski mieszkało 75 procent żydowskiej społeczności świata? Problem w tym, że polska historiografia jakoś o tym zapomina. My dziś na każdym kroku musimy się tłumaczyć z wypadków antysemityzmu, wyjaśniać. A nikt nie pamięta o właśnie takich kwestiach. Bo swego czasu historycy tę sprawę zaprzepaścili, na to się jeszcze nakłada polityka. Dlaczego Żydzi mieszkali w Polsce, gdy wypędzano ich z innych krajów? Bo mieli tu pewne prawa. A mieli je, bo mieli zdolności. Żydzi w Polsce zbudowali wiele miast, opracowali strukturę podatkową. O tym historycy nie mówią. Popełniamy grzech zaniechania, niewyjaśniania.

- Na koniec opowiem o czymś, co jest, moim zdaniem, kluczem do edukacji i rozumienia problematyki żydowskiej - mówił Wiśniewski. - W latach 20. ksiądz Piotr Śledziewski podjął decyzję, by w podbiałostockim Zabłudowie przykryć gontem dach drewnianej synagogi, choć gmina żydowska chciała dach obić blachą. On jednak podjął decyzję, że na swój sposób państwo polskie sfinansuje rewitalizację synagogi, wedle tradycyjnego wzorca. To zdecydował polski ksiądz, katolik. Dlaczego? Otóż dlatego, że dla tego przedwojennego duchownego synagoga w Zabłudowie nie była obiektem żydowskim, a historycznym obiektem spuścizny Polski wielokulturowej. I to zupełnie zmienia optykę. Ten ksiądz uważał, że Żydzi są nasi, nie obcy, są tak jak my mieszkańcami wielokulturowej Polski. I tak się powinno o tym myśleć. Tak myślano kiedyś. Teraz te myślenie zaprzepaszczono. Kiedyś widziałem, jak ktoś 1 listopada zapala lampki na białostockim cmentarzu żydowskim. Zapytałem: - Dlaczego pan to robi? Czy jest pan Żydem? A on mi na to: "Nie, nie jestem. Ale oni byli białostoczanami". Właśnie: to coś więcej niż bycie Żydem, katolikiem, prawosławnym. To nasi ludzie. Tak trzeba o tym myśleć, a nie załatwiać sprawy pojedynczymi koncertami dla tolerancji, a w gruncie rzeczy nadal myśleć o nich jak o obcych.